به گزارش روابط عمومی و امور بین الملل سازمان بهزیستی کشور؛ ساختمان بلند مرتبه، آرام و زیبای فرهنگستان زبان و ادب فارسی در قسمتی از شمال غربی شهر تهران، شاید به نوعی با ناشنوایان شباهت داشته باشد، سکوتی عمیق و آرامشی در بیرون و شور و خروش و تکاپویی در درون.
و وقتی این شور و تکاپو بیشتر به چشم می آید که در سخنان متخصصان و کارشناسان مدعو می شنویم که در حوزه واژه گزینی به زبان فارسی که در فرهنگستان زبان و ادب فارسی ۷۰ گروه از واژگان مختلف اعم از حوزه ورزشی، کشاورزی... معادل فارسی پیدا کرده اند.
جمع فرهیخته ای که در صبح دل انگیز پاییزی و در سالن دکتر شهیدی فرهنگستان زبان و ادب فارسی گردهم آمده اند تا در این نشست علمی رسمیت زبان اشاره ایرانی را به عنوان گامی برای عدالت ارتباطی معرفی کنند و از موانعی که در این راه بر سر راه قرار دارد سخن بگویند و سیاست گذاران و تصمیم سازان را از اهمیت این زبان به عنوان یک زبان مستقل آگاه سازند.
همراهی فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای به رسمیت شناختن شدن زبان اشاره ایرانی
دکتر غلامعلی حداد عادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی نخستین سخنران این نشست است که نقش داشتن و حضور فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای به رسمیت شناختن شدن زبان اشاره ایرانی را مایه خوشبختی می داند.
وی می گوید:اگر زبان را منحصر به گفتار و نوشتار بدانیم و آنچه در لفظ و بیان گفته و شنیده می شود، در این حوزه وظیفه ای برای این فرهنگستان متصور نیست اما اگر در معنای وسیع آن و به عنوان ابزار ارتباط تعریف شود، پرداختن به زبان اشاره هم در حوزه وظایف ما قرار می گیرد و با چنین تعریفی به همکاری با مجامع ناشنوایان مشغول شده ایم.
دکتر حداد عادل می افزاید:آنچه تجربه ما در حوزه زبان فارسی داریم را در اختیار شما قرار می دهیم تا ایران صاحب یک زبان اشاره ایرانی شود و این ورود فرهنگستان در این حوزه، صرفا ادای تکلیف بر حسب وظایف قانونی نیست بلکه فراتر از آن و ادای یک تکلیف انسانی به هم نوع و هم وطن مان است.
وی در پایان می گوید:معلولیت ناشنوایی و کمشنوایی واقعیت در این دنیاست که باید شناخت و انسانی و عالمانه با آن برخورد کرد و ناشنوایان با سرمایه گذاری و تربیت به نیروهای فعال، مثبت و مولد در جامعه تبدیل خواهند شد.
رفع موانع ارتباطی، گام اساسی در تحقق جامعهای فراگیر برای ناشنوایان است
دکتر سیدجواد حسینی، معاون وزیر و رئیس سازمان بهزیستی کشور، با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به موضوع معلولیت گفت: باید از مدل پزشکی که تمرکز آن بر فرد و محدودیتهای اوست، به سمت مدل اجتماعی حرکت کنیم؛ مدلی که در آن به جای تمرکز صرف بر ویژگیهای فرد، موانع محیطی و اجتماعی شناسایی و برای رفع آنها اقدام شود.
وی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به موضوع معلولیت گفت: باید از مدل پزشکی که تمرکز آن بر فرد و محدودیتهای اوست، به سمت مدل اجتماعی حرکت کنیم؛ مدلی که در آن به جای تمرکز صرف بر ویژگیهای فرد، موانع محیطی و اجتماعی شناسایی و برای رفع آنها اقدام شود.
دکتر حسینی با بیان اینکه تفاوتها و توانمندیهای انسانها باید به رسمیت شناخته شود، اظهار کرد: جامعه نباید افراد را صرفاً بر اساس محدودیتهایشان ببیند، بلکه باید شرایطی فراهم کند که همه شهروندان بتوانند از فرصتهای برابر برای حضور، ارتباط و مشارکت اجتماعی برخوردار باشند.
معلولیت زمانی شکل میگیرد که محیط مانع ایجاد کند
حسینی با اشاره به اهمیت نگاه اجتماعی به معلولیت افزود: اگر محیط اجتماعی، فیزیکی و ارتباطی برای حضور افراد مانع ایجاد کند، محدودیت فرد میتواند به یک معلولیت اجتماعی تبدیل شود. بنابراین وظیفه جامعه و دستگاههای مسئول، شناسایی و رفع این موانع است تا افراد بتوانند بدون تبعیض در جامعه حضور و مشارکت داشته باشند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با بیان اینکه ناشنوایان و کمشنوایان از جمله گروههایی هستند که تفاوت آنها الزاماً در ظاهر قابل مشاهده نیست، تصریح کرد: برای جامعه ناشنوایان، موضوع ارتباط اهمیت ویژهای دارد و نبود امکان ارتباط مؤثر میتواند دسترسی آنان به فرصتهای آموزشی، اجتماعی، فرهنگی، شغلی و حتی خدمات درمانی و روانشناختی را محدود کند.
ارتباط، محور تحول تمدن بشری
وی با اشاره به نقش ارتباط در شکلگیری تمدن بشری گفت: تاریخ بشر را میتوان تاریخ تحول شیوههای ارتباط نیز دانست؛ انسان از اشاره و تصویر آغاز کرد، به گفتار و نوشتار رسید و امروز با اینترنت، فناوریهای نوین و هوش مصنوعی، شکلهای جدیدی از ارتباط را تجربه میکند.
حسینی ادامه داد: در یک جامعه انسانمحور باید از خود بپرسیم چه موانعی باعث میشود برخی افراد نتوانند با دیگران ارتباط برقرار کنند و از خدمات و فرصتهای اجتماعی بهرهمند شوند. پاسخ به این پرسش، ما را به سمت جامعهای بدون مانع و دسترسپذیر هدایت میکند.
مناسبسازی نباید یک لطف تلقی شود
معاون وزیر و رئیس سازمان بهزیستی کشور با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به مفهوم مناسبسازی اظهار کرد: مناسبسازی نباید به عنوان یک لطف یا امتیاز برای افراد دارای معلولیت تلقی شود؛ دسترسپذیری یک حق است و فراهم کردن شرایط استفاده برابر از امکانات و خدمات، مسئولیتی اجتماعی و قانونی است.
وی افزود: جامعه مطلوب، جامعهای انسانمحور، در دسترس، ایمن و عادلانه است؛ جامعهای که در آن محیط و ساختارهای اجتماعی، مانع حضور و مشارکت افراد نشود.
حسینی تأکید کرد: دسترسپذیری نیز تنها به مناسبسازی ساختمانها و فضاهای فیزیکی محدود نیست، بلکه دسترسی ارتباطی، اطلاعاتی و خدماتی نیز باید مورد توجه قرار گیرد؛ بهویژه برای افرادی که به دلیل تفاوتهای ارتباطی، ممکن است با موانع بیشتری مواجه باشند.
مدرسه باید تفاوتها و استعدادهای دانشآموزان را ببیند
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به ضرورت توجه به تفاوتهای انسانی در نظام آموزشی گفت: مدرسه باید تفاوتها و استعدادهای دانشآموزان را ببیند و برای رشد هر یک از آنها شرایط لازم را فراهم کند. مفهوم «مدرسه» هیچ پسوندی نباید داشته باشد و لحظاتی عامل مدرسه نیز به این معناست که مدرسه نباید شرایطی ایجاد کند که دانشآموز به دلیل تفاوتهای فردی یا محیطی از فرصت یادگیری و پیشرفت محروم شود.
وی ادامه داد: مدرسه فراگیر باید بتواند دانشآموزان با نیازهای مختلف، از جمله دانشآموزان دارای معلولیت، تیزهوش و سایر گروهها را در کنار یکدیگر بپذیرد و در این مسیر، معلم، محتوای آموزشی، مدیریت و فضای فیزیکی مدرسه نیز باید متناسب با نیازهای دانشآموزان باشد.
ناشنوایان فقط به خدمات توانبخشی نیاز ندارند
حسینی با اشاره به خدمات ارائهشده به افراد ناشنوا و کمشنوا اظهار کرد: خدماتی مانند کاشت حلزون، تجهیزات توانبخشی، شنواییشناسی، گفتاردرمانی و سایر خدمات تخصصی برای این افراد اهمیت دارد، اما نیازهای جامعه ناشنوایان به این خدمات محدود نمیشود.
وی افزود: افراد ناشنوا و کمشنوا علاوه بر خدمات توانبخشی، به خدمات روانشناختی، اجتماعی، آموزشی و مشاورهای نیز نیاز دارند و این خدمات باید به شکلی ارائه شود که از نظر ارتباطی برای آنان قابل دسترس باشد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور یکی از چالشهای این حوزه را کمبود متخصصانی دانست که هم با مسائل و ویژگیهای افراد دارای معلولیت آشنایی داشته باشند و هم امکان برقراری ارتباط با آنان از طریق زبان اشاره را داشته باشند و گفت: در این زمینه باید هم دانش تخصصی و هم توانایی ارتباطی متخصصان توسعه پیدا کند.
توسعه خدمات روانشناختی دسترسپذیر
حسینی از برنامهریزی برای تقویت خدمات روانشناختی قابل دسترس برای افراد دارای معلولیت خبر داد و گفت: در این زمینه، آموزش مراکز و مشاوران برای آشنایی با زبان اشاره و مسائل روانشناختی افراد دارای معلولیت مورد توجه قرار گرفته است تا افراد ناشنوا و کمشنوا بتوانند بدون مانع از خدمات مشاورهای و روانشناختی استفاده کنند.
وی تأکید کرد: ارائه خدمات تخصصی به جامعه ناشنوایان باید به گونهای باشد که موانع ارتباطی مانع دریافت خدمات نشود و متخصصان نیز شناخت کافی از ویژگیها و نیازهای این جامعه داشته باشند.
پیگیری برای بهرسمیتشناختن زبان اشاره ایرانی
رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین با اشاره به روند پیگیری موضوع بهرسمیتشناختن زبان اشاره ایرانی اظهار کرد: این موضوع مراحل مختلف خود را طی کرده و در حال پیگیری است و امیدواریم با نهایی شدن آن، گام مهمی در جهت تقویت حقوق ارتباطی و اجتماعی جامعه ناشنوایان برداشته شود.
حسینی افزود: بهرسمیتشناختن زبان اشاره ایرانی میتواند زمینه را برای تقویت آموزش، دسترسی بهتر به خدمات، ارتباط مؤثرتر با دستگاههای مختلف و افزایش مشارکت اجتماعی افراد ناشنوا و کمشنوا فراهم کند.
وی با تأکید بر اینکه سیاستهای حوزه معلولیت نباید تنها به ارائه خدمات محدود شود، گفت: هدف نهایی این است که افراد دارای معلولیت بتوانند در جامعه حضور فعال داشته باشند و از فرصتهای برابر آموزشی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی برخوردار شوند.
حسینی تصریح کرد: اگرچه ارائه خدمات حمایتی و توانبخشی ضروری است، اما در کنار آن باید برای رفع موانع اجتماعی و محیطی نیز برنامهریزی کنیم؛ چراکه توانمندسازی واقعی زمانی اتفاق میافتد که فرد بتواند از توانمندیهای خود در جامعه استفاده کند.
وی با اشاره به ضرورت حرکت به سمت جامعهای فراگیر خاطرنشان کرد: جامعه انسانمحور جامعهای است که تفاوتها را میپذیرد و به جای ایجاد محدودیت، شرایط حضور و مشارکت همه افراد را فراهم میکند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور در پایان تأکید کرد: باید از فقدان بصر عبور کنیم و بر فقدان بصیرت غلبه کنیم؛ چراکه جامعه زمانی انسانی و فراگیر خواهد بود که تفاوتها را بپذیرد، موانع را از میان بردارد و امکان حضور و مشارکت برابر همه شهروندان را فراهم کند.
عدالت ارتباطی، پیششرط تحقق عدالت آموزشی است
در ادامه سالار قاسمی رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور با تأکید بر اینکه زبان اشاره صرفاً یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه بخشی از سرمایه زبانی و میراث ارتباطی جامعه است، گفت: اگر عدالت ارتباطی محقق نشود، عدالت آموزشی نیز در نظام تعلیم و تربیت تحقق پیدا نخواهد کرد.
وی با اشاره به مفهوم «بیان» در آیه شریفه «خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ» اظهار کرد: این آیه به موهبت شگفتانگیز بیان اشاره دارد؛ بیانی که محدود به حنجره و گفتار نیست، بلکه موهبتی است که در اندیشه جاری میشود و در نگاه، نوشتار و حتی سرانگشتان انسان جلوه میکند.
وی افزود: بر همین اساس، نشست علمی روز جهانی ناشنوایان میتواند فرصتی تاریخی برای برداشتن گامی جدی در مسیر بهرسمیت شناختن زبان اشاره و تحقق عدالت ارتباطی باشد.
قاسمی با اشاره به یافتههای علوم شناختی درباره کارکرد مغز انسان، ادامه داد: از نگاه پزشکی و علمی باید از پارادایم «نقص» عبور کنیم و به مفهوم «تنوع زبانی» برسیم. علوم شناختی نشان دادهاند که مغز انسان ظرفیت شگفتانگیزی برای پردازش و یادگیری زبان دارد و شبکههای زبانی مغز صرفاً به دریافت صوت محدود نیستند. بنابراین باید نگاه خود را نسبت به زبان و شیوههای ارتباطی متنوع گسترش دهیم.
رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی با اشاره به اسناد بالادستی کشور گفت: در منظومه فکری نظام تعلیم و تربیت، سند تحول بنیادین بر بسط عدالت آموزشی، توسعه فرصتهای برابر یادگیری و شکوفایی استعدادها تأکید دارد. همچنین قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت و آییننامههای مرتبط، بر حق دسترسپذیری برابر افراد به محیطهای اجتماعی و منابع یادگیری تأکید میکنند.
قاسمی با اشاره به جمعیت دانشآموزان ناشنوا و کمشنوا گفت: حدود ۱۲ هزار دانشآموز ناشنوا و کمشنوا در مدارس استثنایی و مدارس پذیرا تحصیل میکنند؛ بخشی از این دانشآموزان در مدارس تخصصی و بخش قابل توجهی نیز در مدارس عادی و فراگیر در کنار سایر دانشآموزان آموزش میبینند. بر اساس آمار اعلامشده، ۳۶۲۸ دانشآموز در مدارس استثنایی و ۷۶۶۴ دانشآموز در مدارس پذیرا تحصیل میکنند.
وی افزود: این آمار نشان میدهد آموزش زبان اشاره و توانمندسازی معلمان برای برقراری ارتباط مؤثر با دانشآموزان ناشنوا و کمشنوا باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
حرکت به سمت آموزش دوزبانه و تحول در بستههای شناختی ـ زبانی
رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی با تشریح رویکردهای این سازمان اظهار کرد: تلاش ما بر تثبیت رویکرد دوزبانه و ایجاد تحول در بستههای شناختی ـ زبانی است. در حوزه برنامه درسی نیز حرکت از نشانههای پراکنده به سمت استفاده منسجم از زبان اشاره ایرانی، از برنامههای سازمان محسوب میشود.
قاسمی تولید و توزیع بستهها و کیتهای آموزشی تخصصی، بازنگری محتوای چندرسانهای و توجه به عدالت در تجهیزات توانبخشی را از دیگر برنامههای سازمان عنوان کرد و گفت: در حوزه توانبخشی و تجهیزات نیز تلاش کردهایم با نهادهای حمایتی همکاریهای مؤثرتری داشته باشیم.
وی ادامه داد: در همین راستا، با آستان قدس رضوی و بنیاد کرامت رضوی قراردادی برای تأمین حدود ۵۰۰ دستگاه سمعک برای دانشآموزان منعقد شده است. همچنین ۱۱۳ کیت توانبخشی در اختیار دانشآموزان قرار گرفته است که این کیتها از نظر توانبخشی و تقویت فرایند آموزشی اهمیت قابل توجهی دارند.
توجه به ورزش و ظرفیتهای دانشآموزان ناشنوا
قاسمی با اشاره به حوزه ورزش دانشآموزان ناشنوا و کمشنوا گفت: سازمان آموزش و پرورش استثنایی در این حوزه نیز تفاهمنامههای راهبردی با فدراسیون ورزشی ناشنوایان داشته است.
وی افزود: درخشش ورزشکاران ناشنوا و کمشنوا در رقابتهای مختلف نشان میدهد این دانشآموزان از ظرفیتهای بالایی برخوردارند و باید بیش از گذشته زمینه شناسایی، پرورش و شکوفایی استعدادهای آنان فراهم شود.
حرکت به سوی حکمرانی مشارکتی با جامعه ناشنوایان
رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی، حکمرانی مشارکتی را یکی دیگر از رویکردهای این سازمان دانست و اظهار کرد: تلاش کردهایم ارتباط مستمر و مؤثری با انجمنها و تشکلهای مختلف جامعه ناشنوایان برقرار کنیم.
وی گفت: ممکن است سطح این ارتباط از نگاه برخی انجمنها هنوز رضایتبخش نباشد، اما جهتگیری سازمان بر این است که با رویکرد حکمرانی مشارکتی و مشترک با جامعه ناشنوایان حرکت کند؛ چراکه تحقق عدالت ارتباطی بدون حضور و مشارکت خود جامعه ناشنوایان امکانپذیر نیست.
هوش مصنوعی برای شکستن سدهای فناوری
قاسمی با اشاره به ضرورت استفاده از فناوریهای نوین در آموزش دانشآموزان ناشنوا و کمشنوا اظهار کرد: امروز وارد حوزه هوش مصنوعی شدهایم و سازمان آموزش و پرورش استثنایی نیز باید در مسیر استفاده از این فناوری برای شکستن سدهای ارتباطی و آموزشی حرکت کند.
وی از برنامه سازمان برای آغاز طرحهای مشترک با مراکز رشد و شرکتهای دانشبنیان خبر داد و افزود: یکی از برنامههای پیشرو، توسعه سامانههایی برای تبدیل صوت و متن به انیمیشنهای سهبعدی زبان اشاره ایرانی است.
قاسمی ادامه داد: همچنین توسعه فناوریهای مرتبط با پردازش تصویر، استفاده از هوش مصنوعی برای دریافت بازخورد در بستر یادگیری شخصی و تولید نرمافزارهای خودآموز خانوادهمحور در دستور کار قرار دارد؛ چراکه برای تحقق عدالت ارتباطی باید هم معلم، هم دانشآموز و هم خانواده به ابزارهای مناسب دسترسی داشته باشند.
زبان اشاره ایرانی؛ سرمایه زبانی و میراث ارتباطی
رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی در بخش دیگری از سخنان خود خطاب به فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: زبان اشاره ایرانی را نباید یک «خردهزبان بیگانه» دانست؛ بلکه این زبان محصول تعامل زیستی و تاریخی هزاران ایرانی در بستر جغرافیایی، فرهنگی و اجتماعی کشور است.
وی افزود: همانگونه که واژگان زبانهای کهن و گویشهای بومی کشور مورد توجه قرار گرفتهاند، زبان اشاره ایرانی نیز بهعنوان یک سرمایه زبانی و میراث ارتباطی نیازمند ثبت، مستندسازی و مطالعه زبانشناختی در تراز علمی و دانشگاهی است.
قاسمی ابراز امیدواری کرد که فرهنگستان زبان و ادب فارسی در این زمینه نقش مؤثرتری ایفا کند و گفت: باید میان دستگاههای علمی، فرهنگی و اجرایی برای صیانت، ثبت و توسعه زبان اشاره ایرانی همکاری مشترک شکل بگیرد.
وی با تأکید بر اینکه دستاورد نشستهای علمی نباید صرفاً در حد گفتوگو باقی بماند، اظهار کرد: باید از این نشستها به سمت اقدامات عملی و اجرایی حرکت کنیم به گونه ای که برای یک کودک ناشنوا در دورافتادهترین روستاهای کشور، دسترسی به کتاب و معلمی که به زبان اشاره مجهز باشد، معنای واقعی عدالت ارتباطی است. همچنین یک جوان نخبه ناشنوا باید بتواند برای ادامه تحصیل، دفاع از پایاننامه، پیگیری حقوق اداری و قضایی و حضور در جامعه، بدون ایجاد مانع ارتباطی از حقوق خود استفاده کند.
وی افزود: رسانه ملی و صداوسیما نیز باید حضور مترجم زبان اشاره را نه بهعنوان یک اقدام حاشیهای، بلکه بهعنوان یکی از الزامات عدالت رسانهای مورد توجه قرار دهد.
رسمیت زبان اشاره؛ تحقق یک حق بنیادین شهروندی
رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی در پایان تأکید کرد: بهرسمیت شناختن زبان اشاره یک امتیاز یا لطف نیست، بلکه بازگرداندن و تحقق یک حق بنیادین شهروندی است.
قاسمی خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم عدالت ارتباطی را به معنای واقعی محقق کنیم، این امر زمینهساز تحقق عدالت آموزشی و در نهایت بخشی از عدالت اجتماعی خواهد بود؛ بنابراین همه دستگاهها، نهادهای حمایتی، انجمنهای مردمی و مجموعههای مرتبط باید برای تحقق این هدف در کنار یکدیگر قرار گیرند.
نظر شما